مقدمه: سازمان تأمین اجتماعی به عنوان بزرگترین نهاد حمایتی-بیمه‌ای کشور، مطابق قوانین بالادستی از جمله قانون تأمین اجتماعی و سیاست‌های کلی رفاه و تأمین اجتماعی، وظیفه ذاتی تحقق عدالت توزیعی را بر عهده دارد. بااین‌حال، شواهد متعددی حاکی از وجود شکاف معنادار بین تکالیف قانونی این سازمان و جایگاه واقعی آن در عمل است. این پژوهش با هدف واکاوی ابعاد، مصادیق، علل و راهکارهای کاهش این شکاف اجرایی انجام شده است.
روش‌: داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته عمیق با ۱۰ نفر از خبرگان شامل مدیران ارشد سازمان تأمین اجتماعی، اعضای هیئت علمی دانشگاه‌ها در حوزه رفاه و تأمین اجتماعی، حقوقدانان، نمایندگان تشکل‌های کارگری و بازنشستگی، و کارشناسان شورای عالی تأمین اجتماعی جمع‌آوری گردید. انتخاب خبرگان با روش نمونه‌گیری هدفمند و گلوله‌برفی انجام شد. مصاحبه‌ها تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت و پس از پیاده‌سازی، با استفاده از نرم‌افزار MAXQDA تحلیل شدند. برای تأمین اعتبار یافته‌ها از معیارهای لینکلن و گوبا استفاده گردید.
یافته‌ها: تحلیل داده‌ها به شناسایی ۸۷ کد اولیه، ۲۴ کد محوری و ۴ مضمون اصلی انجامید. مضامین اصلی عبارتند از: (۱) تعریف‌ها و شاخص‌های عدالت توزیعی، (۲) مصادیق شکاف اجرایی، (۳) عوامل ایجادکننده شکاف، و (۴) راهکارهای کاهش شکاف.
نتیجه‌گیری: شکاف اجرایی بین نقش قانونی و جایگاه واقعی سازمان تأمین اجتماعی در تحقق عدالت توزیعی، نتیجه تعامل پیچیده عوامل چندگانه به‌ویژه کمبود منابع مالی، نقص و تعارض قوانین، ساختار دیوان‌سالار ناکارآمد و فشارهای سیاسی است. کاهش این شکاف نیازمند اصلاحات هماهنگ و اولویت‌دار در سه سطح «تقنینی»، «ساختاری-مدیریتی» و «مالی-سیاستی» می‌باشد.